Sigara içene zekât verilir mi ?

Elif

Global Mod
Global Mod
Sigara İçene Zekât Verilir mi? Dinî Hüküm, İhtiyaç Ölçüsü ve Gerçek Hayattan Örnekler

Sigara İçene Zekât Verilir mi?

Bu soru ilk bakışta basit görünüyor: “Sigara içen bir insan fakirse ona zekât verilebilir mi, yoksa parasını sigaraya harcadığı için zekât alamaz mı?” Fakat biraz düşününce meselenin yalnızca sigara kullanıp kullanmamakla ilgili olmadığı ortaya çıkıyor. Burada zekâtın amacı, fakirlik ölçüsü, bağımlılık, aile bütçesi, sağlık, israf ve kişinin yardım aldıktan sonra parasını nasıl kullanacağı gibi birkaç farklı konu aynı anda karşımıza çıkıyor.

Özellikle çevremizde “Adam sigaraya para buluyor ama ekmek parasına bulamıyor; buna zekât verilir mi?” şeklindeki itirazları duymak mümkün. Bu yaklaşım anlaşılır olsa da dinî hüküm açısından tek başına yeterli değil. Çünkü zekâtın verilip verilmeyeceğini belirleyen temel ölçü kişinin sigara içmesi değil, zekât alabilecek sınıflardan birine girip girmemesidir.

Kur’an’da zekâtın verileceği kişiler Tevbe Suresi 60. ayette açıkça sayılır: fakirler, miskinler, zekât görevlileri, kalpleri İslam’a ısındırılmak istenenler, özgürlüğüne kavuşacaklar, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu da güncel fetvasında bu çerçeveyi aynen esas almaktadır.

Dolayısıyla temel cevap şu: Sigara içmek, tek başına bir insanı zekât almaktan çıkarmaz. Ancak kişinin ekonomik durumu, temel ihtiyaçları, mal varlığı ve borçları ayrıca değerlendirilmelidir.

Zekât Açısından Asıl Ölçü Sigara Değil, İhtiyaç ve Mal Varlığıdır

Diyanet'in açıklamasına göre fakir ve miskin, temel ihtiyaçları dışında nisap miktarı mala sahip olmayan kişidir. Yani kişinin hangi alışkanlıklara sahip olduğundan önce, gerçek ekonomik durumuna bakılır. Temel ihtiyaçlarının üzerinde nisap miktarı malı bulunan kişi fakir veya miskin kapsamında değerlendirilmez.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Örneğin aylık geliri 25.000 TL olan bir kişinin kira, gıda, ulaşım, çocukların eğitimi ve diğer zorunlu giderlerinden sonra elinde düzenli olarak önemli miktarda para kalıyor ve ayrıca nisap ölçüsünü aşan mal varlığı bulunuyorsa, sigara içmesi onu fakir hâle getirmez.

Buna karşılık düşük gelirli, borçları bulunan, kira ve gıda gibi temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan ve nisap miktarında malı bulunmayan bir kişinin sigara içmesi, otomatik olarak zekât hakkını ortadan kaldırmaz.

Burada zekât veren kişinin “Ben bu adamın sigara içtiğini biliyorum, o yüzden zekât vermem” demesi ile “Bu kişinin ekonomik olarak gerçekten zekâta ihtiyacı var mı?” sorusunu birbirinden ayırmak gerekir.

Bu ayrım, konunun en kritik noktasıdır.

Peki Sigara Parasını Ödeyebiliyorsa Neden Fakir Olsun?

Forumlarda en çok tartışılacak noktalardan biri burasıdır. Bir kişinin her gün sigara satın alabilmesi, mutlaka ekonomik açıdan yeterli durumda olduğunu göstermez.

Çünkü bağımlılık davranışı, insanın bütçe tercihlerini bozabilir. Ekonomi literatüründe bunun karşılığı “crowding out”, yani bir harcamanın başka zorunlu harcamaların önüne geçmesi olarak ifade edilir.

Türkiye'deki hanehalklarını inceleyen Sayın San ve Frank J. Chaloupka'nın çalışması bu konuda dikkat çekici. 2007 ve 2011 Türkiye Hanehalkı Bütçe Araştırmaları kullanılarak yapılan analizde, içinde en az bir sigara içen hanelerin aylık bütçelerinin yaklaşık %8'ini tütün ürünlerine ayırdığı bulundu. Aynı araştırmada sigara içmeyen hanelerin gıda, kamu hizmetleri ve konut gibi harcamalarının sigara içen hanelere göre ortalama %9 daha yüksek olduğu görüldü. Araştırmacılar bunu sigara harcamasının gıda, konut, eğitim ve çeşitli mal ve hizmet harcamalarını dışlamasıyla ilişkilendirdi.

Bu rakamı günlük hayata çevirelim.

Bir hanenin aylık toplam bütçesinin 30.000 TL olduğunu varsayalım. %8'lik oran yaklaşık 2.400 TL sigara harcaması anlamına gelir. Bu rakam, tek başına ailenin bir aylık mutfak alışverişinin, çocukların okul giderlerinin veya elektrik-su-doğalgaz faturalarının önemli bir bölümünü oluşturabilir.

Elbette bu çalışma 2007 ve 2011 verilerine dayandığı için bugünkü sigara fiyatlarını doğrudan göstermiyor. Fakat ekonomik mekanizmayı anlamak açısından hâlâ değerli: Sigara için ayrılan para, aynı bütçedeki başka ihtiyaçların payını azaltabiliyor.

Dolayısıyla “Sigara alabiliyorsa fakir değildir” şeklindeki otomatik çıkarım ekonomik açıdan da sağlam değildir.

Diyanet'in Sigara Hakkındaki Yaklaşımı Neden Önemli?

Burada ikinci bir mesele ortaya çıkıyor: Sigara dinen sakıncalı görülüyorsa, sigara içen kişiye zekât vermek onun yanlış davranışını desteklemek anlamına gelir mi?

Diyanet İşleri Başkanlığı'nın sigara hakkındaki fetvası, sigaranın zararlarını sağlık ve fıkıh açısından ele alıyor. Din İşleri Yüksek Kurulu, sigaranın sağlık açısından ciddi zararları sebebiyle mübah kabul edilemeyeceğini; birçok âlim ve fetva kurulunun sigarayı haram gördüğünü belirtiyor. Diyanet'in kendi değerlendirmesinde ise zarar, israf ve nafaka yükümlülüğü gibi unsurlar özellikle öne çıkarılıyor.

Bu noktada çok önemli bir mantık ayrımı var:

Bir kişinin yaptığı yanlış davranış ile o kişinin zekât alma hakkı aynı şey değildir.

Mesela borçlu bir insanın yanlış finansal kararları olabilir. Fakir bir insan parasını zaman zaman gereksiz yere harcayabilir. Bağımlılığı olan bir insan da gelirinin bir bölümünü bağımlılık yaptığı maddeye ayırabilir. Bunların hiçbiri, kişi zekâtın belirlediği sınıflardan birine gerçekten giriyorsa, tek başına zekât hakkını ortadan kaldıran ayrı bir şart olarak belirtilmemiştir.

Ancak bu, “Zekât parasını sigaraya harcaması önemli değildir” anlamına da gelmez.

Tam tersine, yardımın gerçekten kişinin ve ailesinin ihtiyaçlarına ulaşması önemlidir.

Zekâtı Nakit Vermek Yerine İhtiyaca Yönlendirmek Daha mı Doğru?

İşte pratik hayatta zekât veren kişinin asıl ikilemi burada başlıyor.

Diyelim ki mahallede yaşayan Mehmet Bey'in geliri yetersiz. Ev kirasını ödemekte zorlanıyor, iki çocuğu var ve sigara kullanıyor. Zekât verecek kişi de bunu biliyor. “Parayı verirsem sigaraya harcar” diye endişeleniyor.

Bu durumda yapılabilecek en doğru şey, kişiyi aşağılamak veya “Sen sigara içiyorsun, sana yardım yok” demek değildir. Öncelikle gerçekten zekâta muhtaç olup olmadığını araştırmak, ardından yardımın temel ihtiyaca ulaşmasını sağlayacak yöntemleri düşünmektir.

Örneğin kira borcunun ödenmesine katkı sağlamak, gıda ihtiyacını karşılamak veya güvenilir bir aracı üzerinden yardım ulaştırmak gibi yöntemler gündeme gelebilir. Ancak burada fıkhî açıdan zekâtın kişiye temlik edilmesi, yani zekât malının hak sahibinin mülkiyetine geçirilmesi gibi ayrıntılar bulunduğundan, kurumsal uygulamalarda Diyanet'in veya güvenilir bir din görevlisinin görüşü alınması daha sağlıklı olur.

Diyanet de zekâtın, Tevbe 9/60'ta belirtilen sınıflara ulaştırılması şartıyla güvenilir yardım kuruluşları ve fonlar aracılığıyla verilebileceğini belirtmektedir.

Gerçek Hayatta Sigara Bütçesi Aileyi Nasıl Etkileyebilir?

Sigara meselesini yalnızca sigara içen kişinin bireysel tercihi olarak görmek eksik kalabilir.

Dünya Sağlık Örgütü, tütün kullanımının yoksullukla ilişkisine özellikle dikkat çekiyor. WHO'ya göre düşük gelirli insanların tütün kullanma ihtimali daha yüksek olabiliyor ve tütün harcamaları gıda, eğitim ve barınma gibi temel ihtiyaçlara ayrılabilecek kaynakları azaltabiliyor.

Türkiye açısından daha yeni bir araştırma da meselenin yalnızca “sigaraya şu kadar para gidiyor” seviyesinde kalmadığını gösteriyor. 2015 ve 2019 Türkiye Hanehalkı Bütçe Araştırması verilerini kullanan ve Dünya Sağlık Örgütü'nün Eastern Mediterranean Health Journal dergisinde yayımlanan çalışmada, hanede sigara içen bir kişinin bulunmasının katastrofik sağlık harcaması yaşama olasılığını yaklaşık 7,94 puan artırdığı hesaplandı. Araştırma 11.491 hane ve 11.521 hane büyüklüğündeki iki ayrı veri setinden yararlandı.

Bu rakam “sigara içen herkes kesinlikle yoksullaşır” demek değildir. Fakat sigara, sağlık giderleri ve hane bütçesi arasındaki ilişkinin ekonomik olarak ölçülebilir olduğunu gösterir.
 
Üst